Leġġenda ta' San Dimitri

Leġġenda ta' San Dimitri
Picture The Legend The Poem
Leġġenda ta' San Ġuzepp
Audio The Legend The Poem
Leġġenda tal Madonna Purtinara
Audio The Legend The Poem




Picture courtesy of the Għarb, Gozo, Local Council.
It is found in the Chapel of San Dimitri
Top of Page
IL-LEĠĠENDA TA' SAN DIMITRI
minn Patri Ġużé Delia S.J.
[Moqrija minn
Paul Vella]
To listen to the reading please click here

Fost l-isbaħ leġġendi li jżejnu
Ta' ġensna qalbieni l-ġrajjiet,
Hemm waħda li dejjem laqtitni
Li smajtha minn fomm in-nanniet.

Il-ġrajja ta' din il-leġġenda
Toħodna bogħod lura fis-snin,
Fiż-żmien meta l-biża' tal-Mislem
Kien jaħkem fuq niesna twajbin.

Kien żmien meta wlied in-nofs qamar
Fuq xwieni ħafifa bħar-riħ,
Bil-fehma li jxejnu minn fostna
Is-Saltna ta' Kristu rebbieħ,

Armati sa snienhom, bla ħniena,
Fuq dawn ix-xtut tagħna bla swar,
Bil-lejl kienu jinżlu għal għarrieda
Biex jaħbtu għar-rziezet u għad-djar.

U 'n-nisa jisirqu u 'ż-żgħażagħ
U joqtlu lill-bhejjem u x-xjuħ
U jħallu warajhom f'daw' l-gżejjer
Il-ħerba u n-niket u d-dmugħ.

Dawn kienu snin koroħ li xeħtu
Fuq niesna dlam iswed ta' hemm,
U l-ajru kien jidwi bil-biki
U t-toroq inħaslu bid-demm.

Kemm żgħażagħ misruqa minn darhom
Li t-Torok lejn arthom ġerrew,
Mibjugħa fis-swieq hħala lsiera,
Li fostna qatt lura ma ġew

Kemm nisa li romlu, kemm trabi
Li ltiema sfaw f'daqqa, kemm djar
Li l-mewt firxet fuqhom ġwenħajha
U radmet ġo qabar ta' mrar.

F'dal-baħar imqalleb ta' niket,
Taħt l-għafsa ta' l-eqqel tiġrib,
Qatt niesna ma tilfu tamithom
Fis-sema li l-faraġ iġib.

Għax qatt ġewwa qalbhom żonqrija
Il-fidi li writna ma ntfiet,
U dejjem fir-rwiefen tal-ħajja
Bħall-blat baqħet sħiħa u tqawwiet.

* * * *

Fl-inħawi tal-Għarb, fit-tarf t'Għawdex,
Fejn ħelwa u lubiena l-mewġiet
Tal-baħar li jdawwar daw' l-gżejjer,
Jitbewsu mal-blat tax-xtajtiet,

Kien hemm knisja ċkejkna msemmija
Għal wieħed Dimitri, qaddis,
Li n-nies kellha lejh l-ikbar qima,
Għax ismu kien qawwi u għażiż.

Il-knisja fuq skoll kienet wieqfa,
Maħruġ fuq il-baħar bħal lsien,
Li baqa' jissemma minn dejjem
Għal ismu qaddis sa daż-żmien.

Ftit bogħod kienet toqgħod f'dar fqira
Waħda armla laqimha Żgugina;
'Lil żewġha tilfitu fil-baħar
U baqgħet weħidha miskina.

Weħidha ma' Pawlu, ibinha,
Li kien bħal missieru magħġun,
Hekk twajjeb u bieżel u ħelu,
Kien hu ta' ħajjitha l-bastun.

U l-vojt illi żewġha ħallielha
Kien hu li kien issa jimlieh;
Għalhekk kienet tara fih anġlu
Ta' faraġ, ta' dawl u mistrieħ.

Kien darba fil-għodu, ftit kmieni,
Kif jikser id-dawl taż-żerniq,
U d-dlam jibda fl-ajru jiċċara
U jħalli warajh ċpar irqiq.

U kollox kien skiet fug wiċċ Għawdex,
Fuq l-art, fuq il-baħar reqdin,
U Pawlu u Żgugina go darhom
Kien għadhom fin-ngħas mitlufin.

X'ħin f'daqqa Żgugina tistejqer,
Għax semgħet hħal passi mgħaġġlin
U ħsejjes ta' nies u ta' ilma
Min-naħa tal-baħar ġejjin.

U qabżet mis-sodda bħal molla,
U marret biex tgħarrex mill-bieb,
Għax qalbha bdiet tħabbat bil-biża'
U ikraħ go moħħa leħħ ħsieb.

Kif xirfet fuq l-għatba, lewn wiċċha
Bħal qarsa tax-xama' dlonk sfar,
U ħarġet minn fommha twerżiqa
Maħnuqa, li ntilfet fiċ-ċpar.

Għax rat ċorma Torok minn xini
Qed jagbżu għall-art fuq il-blat;
Kien qishom egħfiered, kull wieħed
Bi bsaten u xwabel armat.

U rathom resqin lejn il-knisja,
Li kienet minn darha ftit bogħod,
U semgħet leħinhom ta' biża'
U ħasset l-art taħtha tirtogħod.

Kemm kemm kellha l-ħin tidħol ġewwa,
U ssakkar il-bieb bil-ħadid...
X'ħin semgħet tat-Torok, madwarha
L-għajjat u l-kliem tagħhom imqit.

Iġġennet u twerwret Żgugina,
U 'l Pawlu ma' qalbha bdiet tross
U talbet kif f'waqt hekk tal-biża'
Biss omm tista' titlob u tħoss.

'Ma l-bieb taħt id-daqqa mtennija
Ta' mazez ta' saħħa u ta' piż,
Malajr beda jħoss u jiċċaqlaq
U jċedi minn bejn iċ-ċaċċiż.

Sa fl-aħħar infetaħ b'tisbita,
U b'għajta li mhix tal-bnedmin,
It-Torok fuq Pawlu u Żgugina,
Inxteħtu bħal dbieb imġewħin.

Lill-povra Żgugina sawtuha
U għaxja ħallewha bla ruħ.
Lil Pawlu rabtulu bil-ktajjen
Riġlejh u dirgħajh u ħaduh.

U bih reġgħu lura fix-xini,
Li tbegħdet mill-art minnufiħ,
U 'l barra bdiet taqta', bi qlugħha
Iperpru u jvenvnu mar-riħ.

X'ħin reggħet f'sensiha Żgugina,
Ftit wara tat-Torok it-tluq,
lntebħet mill-baħħ ta' madwarha
Li Pawlu ġie minnha misruq.

U b'qalbha mifnija u maqsuma,
Bla nifs ħarġet tiġri fit-triq,
Issejjaħ mitlufa lil binha,
Fost biki u tnehid u tilfiq.

U ħarset mill-blat fuq il-baħar.
Quddiemha fil-wisa' miftuħ...
Biss lemħet fil-bogħod donnhom tikka
Tax-xini tat-Torok il-qlugħ.

Imsejkna Żgugina! Min jista'
In-niket li ġarrbet iqis
U jifhem il-ġerħa ta' qalbha
Bit-telfa ta' binha l-għażiż?

Bla tama fin-nies ta' did-dinja,
Mitlufa bħal f'telfa ta' ġenn,
Fil-knisja tat-twajjeb San Mitri
Ġiet issa biex tfittex flit kenn.

Biex tfittex il-kenn u l-għajnuna.
Mill-qilla tal-qlub tal-bnedmin,
Biex titlob ftit dawl u ftit faraġ,
Ftit sabar mis-sema ħanin.

F'inkwatru sabiħ San Dimitri
Kien jidher fin-nofs fuq l-artal,
Qalbieni, fuq żiemel lewn abjad,
U jleqqu għajnejh donnhom xrar.

Inxteħtet quddiemu Żgugina,
Bla saħħa għarkobbtejha, f'riġlejh;
Ħassitha tistrieħ, x'ħin ħarsitha
Iltaqgħet mal-ħarsa t'għajnejh.

U talbet bil-ħeġġa ħerqana
Ta' min giegħed jegħreq fil-qiegħ,
U jħossu qed jifga taħt l-ilma
U l-ħajja qed taħrab minn fih.

"Ħanin San Dimitri, nitolbok,
Int dejjem kont twajjeb u kbir,
Eħlisli lil ibni, lil Pawlu,
Li waqa' tat-Torok ilsir".

"Hu l-mimmi t'għajnejja, mingħajru
Inħossni dal-waqt sa nintemm.
Inħossni bħal rwejħa mitlufa
Ġo baħar ta' mrar u ta' hemm."

"Rodduli lil ibni, ġibuli,
Inwegħdek li ntik qasba żejt,
Biex biha nixgħellek il-lampa
F'dil-knisja fejn fostna inti ġejt."

Kif siktet... fuq wiċċ San Dimitri
Bħal rogħda ta' ħajja għaddiet,
W għajnejh u xofftejh bdew jitħarrku
Bħal wieħed li jqum mill-imwiet.

U ż-żiemel li fuqu kien riekeb
'Il fuq waqqaf rasu u widnejh,
U f'daqqa, b'tixjira ta' denbu,
Irtafa' fuq wara b'riġlejh.

Żgugina bilkemm riedet temmen
U fetħet għajnejha mberrqin...
Rat f'daqqa 'l-Qaddis u liż-żiemel
Minn ġewwa l-inkwatru ħerġin.

W għaddew minn maġenbha, bil-ħeffa,
Tal-berga li tleħħ ġewwa s-sħab,
Iż-żiemel ilebbet u jiżher
Itajjar b'riġlejh nar u trab.

U rathom mix-xatt jaqbżu l-baħar
U jtiru fuq wiċċ il-mewġiet...
Bħal vleġġa li ttir ġewwa l-ajru,
Bħal riefnu għaddej fis-smewwiet.

U għebu ġo l-ikħal fejn l-ilma
U s-sema jitbewsu flimkien,
Min-naħa mnejn għebet ftit ilu
Ix-xini tal-kiefra sibbien.

Għaddew ftit waqtiet u Żgugina
Mill-ġdid rat iż-żiemel maħrub,
Ġej lura b'San Mitri fuq dahru
U miegħu lil Pawlu maħbub.

Kif wasal fuq l-art maġenb ommu
U t-tnejn reġgħu ħaddnu 'l xulxin,
Min jista' ta' qalbhom ifisser
Il-ferħ li ħassew dak il-ħin?

Żgugina ħasbitha qed toħlom.
"Pawl, ibni, żgurani l'int int!
Għax wiċċek li nara darb'oħra
Naħliflek qatt f'ħajti m'emmmint!

W għannqitu u rassitu ma' qalbha
U tbissmet u daħqet u bkiet...
Tħarislu ċass f'ħarstu u titniehed
U tkellmu ta' dmugħha bis-skiet.

Għax hekk hi magħġuna din qalbna,
Għax dejjem fin-niket, fil-ferħ,
Fil-biki tinfexx, għax fil-biki
Issib biss il-faraġ u s-serħ.

Intant San Dimitri u ż-żiemel
Fl-inkwatru mill-ġdid daħlu t-tnejn,
W hekk baqgħu fix-xbiha pinġuta
Daqs kieku ma ġara qatt xejn.

Biex tkompli wegħditha Żgugina
Il-gasba taż-żejt xtrat malajr
U xegħlet il-lampa tal-knisja
U żżiet lill-qaddis gieħ u ħajr.

U xandret mar-rkejjen ta' Għawdex
Dil-ġrajja ta' rebħ u ħelsien,
U l-qima lil kbir San Dimitri
Fis xegħlet fil-qlub kullimkien.

* * * *

Għaddew ħafna sjuf minn fuq Għawdex
U xtiewi ta' ksieħ u ta' bard...
U Pawlu u Żgugina kien ilhom
Li mietu u ndifnu taħt l-art.

U gerbu l-ġrajjiet illi qallbu
Il-ħajja fl-irħula u fl-ibliet...
U l-Knisja fuq Kap San Dimitri
Kien ilha li ntradmet fis-skiet,

Il-baħar belagħha, kif jibla'
Il-blat illi jdawwar ix-xtut,
Bil-qilla tal-mewġa qerrieda
Li fuqu tinxteħet u tmut.

Imma għadha, kif tgħid il-leġġenda,
Sal-lum tidher wieqfa fil-qiegħ,
Imħanna mill-baħar melliesi,
U l-ħxejjex li jikbru ġo fih.

W għalkemm hi miftuħa u mberrħa,
Qatra ilma hemm ġew ma daħlitx;
U l-mewġa li tħabbat madwarha
'il ġewwa mill-bieb ma qabżitx.

U jgħidu s-sajjieda li għadhom
Fil-ljieli bla qamar, sajfija,
Mill-fond ta' l-għerien qishom oqbra
Ta' dlam, f'ġuf il-baħar moħbija,

Jaraw tiela' dija ta' l-għaġeb
Li tixbah tal-fosfru t-tlellix,
U tisboq il-bjuda li tixref
Fis-sema ma' l-ewwel tbexbix.

U jtennu li hi l-lampa ta' l-armla
Li baqgħet hekk tixgħel mas-snin..
Għax qatt ma tintefa l-imħabba
Fil-qlub illi huma safjin.

* * * *

Il-knisja li l-lum hemm imwaqqfa,
Li nbniet, wara l-oħra maż-żmien,
Hi xhieda li tibqa' tfakkarna
F'dil-ġrajja ta' mħabba u ħelsien.

Ġo fiha hemm inkwatru fejn jidher,
Maġenb baħar ikhal bħan-nir,
San Mitri fuq Żiemel lewn abjad
U Pawlu bil-ktajjen ta' lsir.

U hemm fejn il-knisja għadha tidher
Ir-rifsa li ħalla warajh,
Imħaffra fil-blat minn fejn għadda,
Iż-żiemel bi dwiefer saqajh.

U l-baħar li jħabbat max-xtajta
Dil-ġrajja għadu jtenni sal-lum,
U jibqa' jtenniha u jgħanniha,
Sakemm Għawdex wieqaf idum.

Top of Page
Note:

This legend talks about a devout widow whose son was captured by the enemy. She prays to St Demetrius to bring him back. The Saint on his horse leaps out from the icon and comes alive. He rides out into the sea and returns with the lost son. The legend continues to say that to this day a light can be still shining on the bottom of the sea in Gozo.

Actually, there are three related legends in Gozitan folklore about this chapel. An old legend, mentioned by the historian Agius de Soldanis and forming the subject of poems by Mary Meilak and Ġużé Delia, relates the liberation from slavery of a young man who lived nearby. An old woman called Natalizja Cauchi and nicknamed Żgugina had only one son named Mathew. One night Barbary corsairs swooped on the island, broke into Żguġina’s house, knocked her down and made away with her son. The unfortunate woman ran weeping to St. Demetrius’ chapel and poured out her heart in passionate prayer. “San Dimitri, bring me back my son, and I’ll light your lamp with a measure of oil.”

St. Demetrius heard her supplication. She saw him moving in the painting, whence he rode out and set off in pursuit of the Turkish galley. Soon he was back holding the boy in his arms. Then he reentered the picture frame, but the horse’s hoof mark remained imprinted in the rock.

According to another legend, an earthquake toppled into the sea the rock on which the old chapel was built, but the chapel itself did not break up, and sailors and fishermen often said they saw Żguġina’s lamp still burning under water!

Another version of the latter part of the legend is that of a ship that dropped anchor close by. The anchor stuck and could not be recovered. Accordingly a sailor dived overboard to try to pry it loose. When he did not resurface, another sailor went to look for him. After a while both sailors surfaced and recounted to the awed crew how on the sea floor they had seen the chapel with the lamp in front of the painting still alight!


Top of Page
Listen to the Poem read by Paul Vella

Leġġenda ta' San Ġuzepp

The Legend of St Joseph

There is a legend in Malta, that deals with the devotees of St Joseph. People who are devoted to St Joseph are assured of an entry into Heaven. The legend goes on to say how the angel sentinels in Heaven were seeing souls there who had not entered Heaven through the Pearly Gates. They checked with one another to find out who letting the extra souls in. So they decided to keep watch very closely. One night they saw this hooded figure lending a hand over one of the bastions of Heaven, to some souls. Two angel guards set on the hooded figure, saying, "We caught you red handed. Uncover your face" To their amazement it was St Joseph. So the angels got together and decided to charge St Joseph with treason and to try him in front of a court martial. The appointed time for the trial arrived and the Chief Prosecuting Angel asked St Joseph if he was the one who was letting these unknown souls into Heaven. St Joseph admitted he was guilty as charged. The verdict was unanimous - expulsion from Heaven. St Joseph humbly accepted his fate and said, "I will leave quietly but first I have to take my wife and my child with me" The angels said, "You cannot take your son with you; without him there would be no Heaven. So you can stay and you can reward your devotees as you have always been doing."

Top of Page
Here will go the poem of St Joseph ....
Top of Page

To Listen to the Poem read by Paul Vella click on picture
Leġġenda tal Madonna Purtinara

Legend of Our Lady known as il-Madonna Purtinara

There is a legend of a nun who was the porteress at her convent. It seems that she got tired of her position and decided to take off her habit and leave the convent. Our Lady immediately appeared and put on the nun's habit and she performed the duty of porteress in the nun's absence. A little while later, the nun decided to return to the convent and found out that she was not missed. From that day onward Our Lady was also known at Il-Madonna Purtinara.

Top of Page
Here will go the poem of Our Lady the Porter ...

Top of Page
Comments and feedback
Return to Religious and Spiritual site
Home page of Tom's Nook Too the Webmaster
Add Me!